Kustbewoners en de wijde wereld

Gepubliceerd op 4 oktober, om 15:34u

Na twee lezingen die vooral de kleine gemeenschappen waarin de terpbewoners leefden belichtten, nam dr. Johan Nicolay van het Groningen Institute  of Archaeology van de Rijksuniversiteit Groningen de toehoorders in de kerk van Warffum mee naar de grotere wereld van de inwoners van Frisia. Aan de hand van twee reconstructies, van een helm en een zwaard, liet hij iets zien van hun wereldbeeld. Als een kind met een potlood over een toverblok maakte hij de symboliek en betekenis van twee onderdelen van de wapenuitrusting uit de vroege middeleeuwen met zijn verhaal zichtbaar.

Nicolay kon binnen het project ‘Terpen- en wierdenland, een verhaal in ontwikkeling’ twee reconstructies laten maken. Hij koos voor ‘de helm van Hallum’ en het zwaard van Godlinze. Beide attributen van het ‘gevolg’, oftewel de laag direct onder de koning. De helm bestond toen hij hem uit het depot haalde, feitelijk uit niets meer dan een langwerpig element in de vorm van een dierenkop. De vondst uit de terp Jouwsmabuorren bij Hallum was door Pieter Boelens, oud conservator archeologie van het Fries Museum en schrijver van het standaardwerk Friesland tot de elfde eeuw midden vorige eeuw herkend als onderdeel van een helm of paardentuig. Maar meer was er niet over bekend. Het voorwerp lag het in het depot tot Nicolay het er in 2017 uithaalde om het in het archeologisch instituut van de RuG verder te onderzoeken.

Beeldentaal

Vergelijking van een 3D print met drie helmen in Stockholm leerden dat het object inderdaad tot een helm heeft behoord. Maar een andere dan Boelens vermoedde. Het bleek het neusscherm van een zogenaamde vendel- of kamhelm. Deze helmen zijn kenmerkend voor Scandinavië in de vroege middeleeuwen. Latere imitaties zijn bekend uit Engeland. De vondst uit Hallum is daarmee een tot nu toe ontbrekende link. “Het gaat om meer dan een object, dat mooi, groot en stoer is”, aldus Nicolay. “Het zegt iets over hoe mensen dachten en met wie ze zich verbonden voelden.”

Het gaat om meer dan een object, dat mooi, groot en stoer is

Aan de hand van detailbeelden liet hij vervolgens zien dat de afbeeldingen op dit soort objecten past in een beeldentaal die de Scandinavische mythologie vertelt. Een gezicht tussen twee dierfiguren staat hierin voor Wodan – of Odinn – die twee raven had die elke ochtend uitvlogen om ’s avonds bij de god terug te keren en hem te informeren over wat er in de wereld gebeurde. Dat de beelden voor ons een zoekplaatje zijn, is niet zo raar, vertelt Nicolay. Zoals wij in een half logo van Nike of McDonalds het hele merk herkennen, zo had ook de kenner van de mythologie aan een half beeld genoeg.

Kantelpunt

Ook het zwaard in Godlinze dat Nicolay liet reconstrueren, vertelt volgens hem veel over de bewoners van het terpen- en wierdenland uit de vroege middeleeuwen. Wat dit object zo interessant maakt is dat het uit een periode komt die als kantelpunt in de geschiedenis kan worden gezien. De Scandinavische cultuur met zijn vele goden, maar langzaam plaats voor het christendom van de Franken. Wat door Van Giffen als ‘grote brokken ijzer met klei eromheen’ werd opgeslagen in het depot, bleek onder moderne scanapparatuur een zwaard, dat zo was verbogen dat het in een urn paste. Na de kerstening werden er geen giften meer meegegeven in het graf. Het zwaard laat volgens Nicolay zien hoe de terpbewoners in deze kantelperiode al wel christelijke elementen overnamen, maar nog niet in ‘hart en ziel’ waren bekeerd.